nav-left cat-right
cat-right

Trójkąt Dramatyczny i Analiza Transakcyjna

Trójkąt Dramatyczny i Analiza Transakcyjna

Trójkąt Dramatyczny i Analiza Transakcyjna


Ofiara, Prześladowca i Ratownik, czyli uwikłani w samonapędzającą się

spiralę frustracji i problemów. O tym, jak są zależni od siebie nawzajem,

oraz o tym, dlaczego do tego trójkąta wystarczą dwie osoby.

            Trójkąt Dramatyczny autorstwa Stephena Karpmana to jeden z modeli relacji międzyludzkich w Analizie Transakcyjnej (AT). Trójkąt Dramatyczny (TD) opiera się na podstawach AT jednak skupia się na węższym spektrum transakcji i rządzących nimi motywacjami. Zasadniczą różnicą między dwoma podejściami jest nazewnictwo graczy. Eric Berne wyjaśnia transakcje między uczestnikami, posługując się rolami Ja-Rodzic, Ja-Dorosły i Ja-Dziecko wyróżniając ich różne wariacje, natomiast Karpman używa tylko terminów Prześladowca, Ofiara i Ratownik. Warto jednak pamiętać, że nazwy graczy wg Berne’a i Karpman’a się przenikają.

 

Podstawowe założenia

 

Odmienne nazwy w TD odzwierciedlają ogólne zachowania, jak chęć pomagania czy dawania, które mają silny wpływ na kształtowanie dynamiki transakcji wewnątrz TD. Określenia ról w TD nie powinny być brane dosłownie lecz zawsze w kontekście relacji czy sytuacji. Prześladowca nie jest typowym oprawcą czy ulicznym stręczycielem, Ofiara nie jest osobą realnie pokrzywdzoną w przestępstwie czy osobą z tendencjami masochistycznymi. Z kolei Ratownik to nie bohater z ulicy, który wyciągnął niemowlę z pożaru. Ważnym elementem w zrozumieniu TD jest realizacja, iż role w TD nie powinny być rozpatrywane indywidualnie lecz zawsze w relacji do innej osoby znajdującej się wewnątrz TD. Prześladowcą jest ten, który wyrządza krzywdę Ofierze albo na nią naciska, Ratownikiem jest osoba interweniująca w sprawie Ofiary. Ofiara to osoba odczuwająca realną krzywdę ale także każdy kto wchodzi w rolę Ofiary, lub postrzega się w ten sposób. Role wewnątrz TD są dynamiczne, to znaczy uczestnicy Trójkąta okresowo mogą się wymieniać rolami, przechodzić gładko z pozycji Ofiary do Prześladowcy, i tak dalej. Na koniec, warto wyjaśnić, że funkcjonowanie TD nie wymaga obecności trzech osób, w praktyce Trójkąt mogą tworzyć dwie osoby, które w dynamice relacji zmieniają się rolami. Jednakże bez względu na ilość uczestników, każda osoba uwikłana w TD może zajmować tylko jedną pozycję w danej sytuacji a nie być jednocześnie Ratownikiem i Oprawcą.

 

Ofiara, Ratownik, Prześladowca

 

Ofiara

 

Jedną z głównych cech osoby będącej Ofiarą w TD jest zaspokajanie własnych potrzeb poprzez wykorzystywanie innych osób do ich spełnienia. Wyróżniającą postawą w tej roli jest obwinianie innych za osobiste niepowodzenia w życiu oraz angażowanie się w gry transakcyjne jak „dlaczego ty nie…, tak ale” oraz „nie mogę tego zrobić, ponieważ” (patrz „Games people play”, E. Berne). Ofiara jest targana emocjami Podatnego/Potrzebującego Dziecka oraz Wściekłego/Buntowniczego Dziecka (wariacje jednej z ról Analizy Transakcyjnej). W efekcie, raz odczuwane są bezradność i beznadzieja, by za chwilę popaść w trans bachora. Innym zachowaniem, w które Ofiary się angażują, jest prowokowanie innych do prześladowania. W sytuacji, gdy nikt nie ulega prowokacji albo nie ma typowego Prześladowcy w pobliżu, Ofiary wchodzą w rolę Krytycznego Rodzica (wg Berne’a) i podtrzymują swoją rolę przez samoobwinianie się, by móc czuć się pokrzywdzonym. Z perspektywy Ofiary, inni wyglądają albo brzmią jak Ratownicy, albo Prześladowcy. Ofiara ogranicza się do takiego postrzegania, by utrwalać się we własnej roli poprzez wykorzystywanie Ratownika w walce z Prześladowcą, co w efekcie zapewnia wzajemną zależność w Trójkącie.

 

Ratownik

 

Mechanizmem u podłoża bycia Ratownikiem jest nieustający lęk przed porzuceniem, który skłania Ratowników do przywiązania się do Ofiary by czuć się potrzebnym i bezpiecznym. Z punktu widzenia samych Ratowników, zauważają oni, iż inni nadzwyczaj chętnie przychodzą do nich z własnymi problemami, jednocześnie nie wiedząc czemu tak się dzieje. Ratownik funkcjonuje poprzez podświadome wpędzanie Ofiary w bycie ofiarą oraz na budowaniu wzajemnej zależności – dzieję się tak gdyż Ratownik rozwiązuje problemy Ofiary zamiast pozwolić jej na samodzielne doświadczenie rozwiązania własnych problemów. Esencją bycia Ratownikiem jest egzystencja „wszystko dla innych”. Osoba wchodząca w tę rolę dbała najczęściej w dzieciństwie o (albo starała się zadowolić) „zranionego” rodzica poprzez spełnianie jego potrzeb nieświadomie wdając się w odwrócenie ról dziecko-rodzic. Dorosły Ratownik znajduje jednostki, w których widzi znamiona Ofiary i na które może projektować własne Podatne Dziecko. W przypadku identyfikacji z Ofiarą, Ratownik czuje się zobowiązany by wkroczyć i „ratować” albo „naprawiać” problemy. Ten mechanizm odzwierciedla chęć zaspokojenia potrzeb własnego Podatnego Dziecka u Ratownika. W efekcie kompulsywne dbanie o potrzeby innych jest naprawdę zachowaniem samolubnym i dążeniem do zaspokojenia własnych potrzeb. Częstą fiksacją Ratownika jest także wchodzenie w rolę Krytycznego Rodzica choć nie w sposób uzewnętrzniający się. Typową manifestacją wejścia w tę rolę może być podświadome wysyłanie sygnałów do Ofiary, „Nie martw się, wiem, że jesteś nie kompetentny i potrzebujesz mnie bym się tobą zajął”. Ratownik widzi innych w kategoriach Ofiar albo Prześladowców i odczuwa obowiązek wstawiania się za Ofiarami by bronić je przed Prześladowcami.

 

Prześladowca

 

Ostatnim uczestnikiem TD jest Prześladowca. Zachowanie i postawa Prześladowcy są nacechowane całkowitą koncentracją na sobie. Eksternalizacja esencji Prześladowcy objawia się bezwstydną wrogością i szorstkim traktowaniem innych bez większych skrupułów. Pierwotnie, Prześladowca projektuje swojego Krytycznego Rodzica na innych w bardzo widoczny i odczuwalny sposób, np. „Jeśli ci wszyscy ludzie tylko robili to co ja, świat byłby lepszym miejscem”. Prześladowca typowo niweluje w sobie Podatne Dziecko i wypycha tę postawę ze świadomości. W konsekwencji, Prześladowca agresywnie reaguje na zachowania Ofiary przypominające albo uwalniające wewnętrzne Podatne Dziecko. Wściekłe i krytyczne postawy wobec Ofiary są podświadomym odegraniem mechanizmów użytych by stłumić własne Podatne Dziecko. Tym samym, Prześladowca projektuje własne Podatne Dziecko na Ofiarę, prześladując ukrycie siebie, a nie Ofiarę. Innym stanem częstym u Prześladowcy jest wejście w rolę Wściekłego/Nieposłusznego Dziecka wyrażające się poprzez zwroty jak: „Gdyby nie ty, nie musiałbym się tak czuć/zachowywać”. Funkcją tego zachowania jest bycie ukrytą ofiarą aby zrzucić winę na Ofiarę za utratę kontroli nad sobą. W oczach Prześladowcy inni należą albo do Ofiar albo Ratowników a Prześladowca czuje zobowiązanie, żeby ich „naprostować”.

 

Wymienność ról

 

Główny „dramat” w  TD wynika ze zmieniania ról. „Role” są Postawami Przetrwania wyuczonymi w dzieciństwie poprzez obserwację rodziców albo w celu zaspokajania własnych potrzeb. W rodzinie funkcjonującej w ramach TD dziecko musiało się szybko wyszkolić w zmienianiu ról aby dostosować się do członków rodziny lub dbać o swoje potrzeby.

W dorosłym życiu wymienność ról służy tylko podtrzymywaniu bądź pogłębianiu zależności w relacjach wewnątrz TD. Kombinacji wymienności ról jest wiele i są one ściśle związane z zaburzeniem patologicznej relacji między uczetnikami Trójkąta lub ich potrzeb. Przykładowo, w przypadku gdy sprawy nie idą po myśli Ratownika i traci on swoją „ofiarę”, możliwe jest wejście w dwa scenariusze. Po pierwsze, Ratownik może uzewnętrznić niespełnione potrzeby i wepchnąć osobę w rolę Ofiary tymczasowo reagując jak Prześladowca mówiąc np.: „Nie możesz sobie poradzić nawet z takim prostym problemem, co z ciebie za pożytek?”. Po drugie, Ratownik może próbować wpychać w rolę Ofiary kogoś kto nie zachowuje się jak Ofiara poprzez chwilowe wejście w ukrytą postawę Ofiary by wywołać poczucie winy, „Patrz jak muszę się tu poświęcać i wszystkim zajmować!”, albo „Ja tylko próbuję pomóc i w ten sposób mi dziękujesz!?”.

 

Podsumowanie

 

Trójkąt Dramatyczny jest wyróżniającym się modelem Analizy Transakcyjnej, gdyż bardzo zawęża Role i odnosi się do bardzo specyficznych mechanizmów między uczestnikami Trójkąta. Analiza Transakcyjna jest bardzo ogólnym modelem „gier” oraz interakcji między ludźmi w pracy, domu czy w szkole. To co odróżnia TD od pierwotnego modelu, to wyjątkowa przydatność w rozwikłaniu nieświadomych mechanizmów wkradających się w relacje intymne. Choć Role w TD kształtują się w systemie rodzinnym, to ich waga i przejrzystość wychodzą w relacji z partnerem lub partnerką.

Jedynym rozwiązaniem Trójkąta Dramatycznego jest przerwanie wzajemności z innymi uczestnikami oraz rozpoznanie własnego udziału w Trójkącie. W zależności od uwarunkowań rodzinnych oraz najgłębszych i niespełnionych potrzeb, każdy chyli się bardziej ku jednej z ról w TD, w zależności która Rola jest drogą do zaspokojenia tych potrzeb. Jeśli komuś uda się rozpoznać swoją dominującą rolę, będzie mu bliżej ujrzenia własnych potrzeb wyrażających się pośrednio poprzez wchodzenie w dynamikę z drugą osobą. Czy ktoś jest Ofiarą i potrzebuje uznania i miłości, czy Ratownikiem szukającym zdrowego poczucia bezpieczeństwa i przywiązania, czy „zranionym” Prześladowcą, który widzi świat jako wrogi i nieprzychylny, to istnieje droga wyjścia ze schematu.

 

Autor: Wincenty Silwanowicz

Share

No Responses to “Trójkąt Dramatyczny i Analiza Transakcyjna”

Trackbacks/Pingbacks

  1. Psychologia - Psychologia... Najlepszym wojownikiem jest ten, kto zdoła wroga przemienić w najlepszego przyjaciela. P. Coelho....

Leave a Reply

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>