nav-left cat-right
cat-right

Buddyzm w kulturze Zachodu a buddyzm w Indiach

Buddyzm w kulturze Zachodu a buddyzm w Indiach

Buddyzm w kulturze Zachodu a buddyzm w Indiach

 

Kto choć trochę interesuje się buddyzmem to zapewne wie, iż narodził się on ponad 2500 lat temu w Indiach i był zapoczątkowany przez Siddharthę Gautamę zwanego Buddą. W chwili obecnej buddyzm nabrał popularności w kulturze Zachodu, postrzegany jako jeden ze sposobów na rozwój duchowy i osobisty. Zbiera coraz większe grono zwolenników, którzy chcą poznawać naukę Buddy i żyć według jego zasad, co rozumie się jako życie szczęśliwe i bez cierpienia. Wiele większych miast w Polsce ma chociaż jedną Sanghę, gdzie osoby zainteresowane mogą przyjść, porozmawiać, razem pomedytować, czy dowiedzieć się czegoś więcej na temat doktryny od dłuższych stażem „wyznawców”. Czy jest to religia? Obcując z osobami zrzeszonymi w ośrodku Buddyzmu Diamentowej Drogi w Katowicach, odczułam, iż osoby te nie pojmują buddyzmu jako religii, a co więcej elastycznie podchodzą do samej nauki Siakjamuniego. Najwięcej czerpali oni z zarówno odosobnionej jak i wspólnej medytacji oraz koncentrowaniu się na chwili obecnej w życiu, „robieniu tego co ma się przed nosem”. Mimo, że nie wierzyli w Buddę jako boga, często podejście to było dla nich alternatywą zamiast chrześcijaństwa.

W samych Indiach podstawowym założeniem Buddy również był brak boga jako stwórcy, nie wierzono także w jednostkową duszę. Świat istniał od zawsze, a oświecenie mógł osiągnąć każdy, dzięki swoim zasługom i wysiłkom. W V w. p.n.e. społeczność hinduska niejako oczekiwała „mesjasza”, dlatego postać Buddy pojawiła się w dobrym momencie aby zdobyć zwolenników. I chociaż był on zwykłym człowiekiem z czasem zaczęto przypisywać mu cechy boskie, a w teraźniejszych Indiach buddyzm jest całkowicie traktowany jako zwyczajna religia, obok hinduizmu czy islamu. Istnieją świątynie, gdzie można czcić Buddę. Jest to zastanawiające bowiem Budda starał się raczej wyjść poza wszelkie doktryny i rytuały religijne. Jak to pisze jeden z filozofów indyjskich: „Budda czuł pustkę wewnętrzną całej chmary wierzeń, które ludzie przyzwyczaili się uważać za artykuły wiary. Nienawidził daremnego robienia z siebie głupców przez ludzi. Podniósł głos w ostrym proteście przeciwko przesądowi i brakowi rozsądku i nakazał swoim uczniom, aby przestali się zajmować szczegółami bez znaczenia, a zdali sobie sprawę z duchowych praw świata. Odmawiał boskości bogom, podkopywał autorytet Wed.” Przyjście na świat „Tathagaty” (ten, który odnalazł drogę do zbawienia), oznaczało przyjście nowej ery, nowego ładu i porządku, jakiego brakowało i nadal brakuje hinduskiej społeczności.

O samym Buddzie nie ma za wielu informacji historycznych. Wiadomo jednak, iż urodził się on w rodzinie przywódcy jednego z podhimalajskich plemion – klanu Siakjów, wywodzącego się ze stanu rycerskiego. Żył w przepychu, poślubił swoją kuzynkę i miał z nią dziecko. W wieku 29 lat jednak opuścił dom i po latach umartwiania oraz przemyśleń osiągnął oświecenie. Swoje pierwsze kazanie wygłosił w Benaresie. Przez resztę życia wędrował po wsiach i miastach, głosząc swoją naukę. Zmarł w wieku 80 lat i osiągnął wielkie całkowite zgaśnięcie.

Podczas okresu poszukiwań Budda odkrył cztery prawdy o cierpieniu i za cel obrał wyzwolenie się z cierpienia. Fundamentami jego nauki były przede wszystkim: wiara w bolesny kołowrót narodzin i śmierci (sansara), co oznaczało, że osoby wyższe stanem w swojej reinkarnacji mogły narodzić się w niższej kaście; teoria moralnej odpowiedzialności za popełnione czyny (karman) – powszechna „karma”, Twoje dobre uczynki powrócą do Ciebie w dobrych zdarzeniach, a złe w złych, tutaj sprowadzało się to głównie do tego w jakiej postaci odrodzi się osoba w następnym życiu – czy będzie cierpieć za przewinienia z poprzedniej egzystencji czy wniesie się na wyżyny do bóstw; wiara w skuteczność praktyk ascetyczno-medytacyjnych (joga). Ważnym elementem buddyzmu była idea solidarności oraz zasada, iż wszyscy są sobie równi, co w Indiach jest sprzeczne z nadal funkcjonującą tradycją kastyczną. Praktyka jogi również jest dostępna dla wszystkich, bez względu na pochodzenie. Buddyści wierzą, iż przyczyną reinkarnacji jest egoizm, którego należy się wyzbyć, człowiek może unicestwić swoją osobowość w nirwanie, co dokładnie oznacza „zgaśnięcie” płomienia aktywności czynników, które składają się na strumień osobowości. Z punktu widzenia kultury Zachodu cel taki wydaje się dość zbrodniczy. Wiele osób chce przecież budować swoją osobowość, mieć nad nią kontrolę, ciągle się rozwijać, być indywidualistą, o konkretnych cechach i zdaniu. Buddyzm od tego ucieka. Przy czym zaznacza się w literaturze, iż osobowość w Indiach jest inaczej rozumiana niż w Europie. W Indiach oznacza ona wszechświat widziany oczyma podmiotu, nie ma tutaj wyraźnej granicy między osobą a światem.

Najważniejsza nauka Buddy to prawda o cierpieniu. Według Siakjamuniego wszystko jest cierpieniem, jednakże nie w rozumieniu uczuć bólu i rozpaczy, a w kwestii nietrwałości rzeczy. Wszystko się zmienia, przemija, ginie i rodzi się na nowo. Podejście to jest podobne do wierzeń starożytnych Greków, którzy postrzegali czas i świat cyrkularnie a Heraklit przykładowo twierdził, że nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki. W ten sam sposób sam człowiek jest nietrwały, jest tym czego doświadcza w danym momencie; co jawi się jego oczom, co daje mu wrażenia zmysłowe, które są nietrwałe, zatem i on sam ciągle przemija, zmienia się, nie ma stałego indywiduum. W trakcie życia człowiek doświadcza afektów, które są dokuczliwe dla jego spokoju i przejrzenia duchowego, są to miłość (pragnienie), nienawiść (niechęć) oraz niewiedza. Z tych afektów rodzą się cztery rodzaje chwytania się (lgnięcia do): przyjemności zmysłowych, fałszywych poglądów, praktyk religijnych i rytualnych oraz wiary w istnienie trwałego, substancjalnego podmiotu. Najbardziej niebezpieczna jest wiara w „ja”, jest ona bowiem korzeniem wszelkiego cierpienia i bólu. Prawda o zniweczeniu cierpienia mówi, iż powinniśmy „zgasić” wszelkie elementy, czynniki (dharma), które podsycają potok życia. Te czynniki są dwojakiego rodzaju: uwarunkowane i nieuwarunkowane. Wyzbycie się tych pierwszych jest możliwe za życia i jest to nazywane nirwaną z osadem. W praktyce oznacza, iż osoba wyzbyła się trzech afektów tj. pragnienia, niechęci i niewiedzy. Po śmierci jest natomiast możliwa nirwana bez osadu i jest to wyzbycie się tych drugich czynników, należy jednak pamiętać, iż stan ten nie oznacza pustki i nicości, jest to natomiast czysta, jednorodna i niezmienna świadomość. Droga do zniweczenia cierpienia zakłada trzy elementy składowe. Pierwszym jest moralność, polegająca na powstrzymywaniu się od kradzieży, kłamstwa, pożądliwości, zabijania, zniewagi, próżnej mowy itp. Drugi element to skupienie czyli skoncentrowanie świadomości na jednym punkcie, co charakteryzuje się brakiem rozproszenia i wyciszeniem myśli. Dzięki temu skupieniu mnich może doznawać kolejnych etapów ekstazy, gdzie ostatnim jest stan ani przyjemny, ani przykry, całkowicie oczyszczony przez obojętność i uważność. Trzecim elementem jest poznanie (mądrość), czyli zrozumienie rzeczywistości, zauważenie uniwersalnych znaków rzeczy tj.: nietrwałości, bolesności i niesubstancjalności.

Osoby, które chciały przyłączyć się do Buddy i wyznawać jego nauki, musiały przestrzegać wielu norm i poddać się konkretnemu porządkowi dnia. Mnisi mięli specjalne ubrania, zazwyczaj żółte szaty, nie mięli stałego miejsca zamieszkania, spali na niewygodnym łożu, nie mogli jeść po południu, pić napojów alkoholowych czy nosić biżuterii. Prowadzili ascetyczny tryb życia, ale nie skrajny. Kobiety początkowo nie miały wstępu do wspólnoty, jednakże za namową żony Buddy, Mistrz zgodził się, nakładając na nie jednak ostrzejsze reguły. Kobiety postrzegane były jako „nosicielki zła”, co prawdopodobnie związane było z tym, iż mogły kusić mężczyzn. Mnisi mięli właściwie zakaz rozmawiania z mniszkami.

Warto nadmienić, iż około 800 lat temu buddyzm praktycznie wymarł w Indiach, by później odrodzić się w latach 50-tych XX wieku. Masowe nawrócenia zapoczątkowane były przez ówczesnego ministra sprawiedliwości Bhimrao Ambedkara, który wywodząc się z kasty „niedotykalnych” przeszedł z hinduizmu na buddyzm, pociągając za sobą wiele innych hindusów, w większości wywodzących się z tej samej kasty (najniższej w Indiach). Aktualnie wyznawców buddyzmu w Indiach jest zdecydowana mniejszość, stanowią oni bowiem 2-3 % populacji.

W zachodniej kulturze buddyzm, medytacja czy joga mają nieco inny wymiar i funkcję. Przede wszystkim nie są związane z ascetycznym trybem życia czy wyrzekaniem się jakichkolwiek przyjemności. W samym założeniu kontemplacji osoba ma wyzbyć się różnych pragnień, co myślę, że bardzo trudno jest uczynić współczesnemu człowiekowi. Ma to jednak swoją wartość, bowiem osoba taka może ćwiczyć dystansowanie się do rzeczy doczesnych, zauważając ich przemijanie i nieistotność, a może za to skupić się na tym co naprawdę jest w życiu ważne. O ile psychologia apeluje o pielęgnowanie bliskich związków i przyjaźni, a także podkreśla rolę miłości w naszym życiu, o tyle buddyzm nakazuje się tego również wyzbyć. W niektórych podejściach terapeutycznych np. uważności (mindfulness), która jest zainspirowana buddyzmem, nie chodzi o pozbywanie się przykrych czy przyjemnych uczuć, ale zauważanie ich i jeszcze pełniejsze przeżywanie, co jednak jest osiągane właśnie za pomocą medytacji. Współcześnie medytacja postrzegana jest jako sposób na relaks, wyciszenie umysłu od zbędnych i biegnących myśli oraz zwiększenie kontaktu z samym sobą.

Są różne szkoły buddyzmu, które mogą nieco inaczej interpretować słowa Buddy. Problemem jest fakt, iż Budda nigdy nie spisał tego co mówił. Mamy zapiski wywodzące się od osób praktykujących, ale stworzone spory czas po tym jak Budda zmarł. Z jednej strony filozofia buddyzmu może wydawać się bardzo pociągająca dla współczesnego człowieka, z drugiej jednak może być trudna do urzeczywistnienia i nawet irracjonalna.

 

Autor: Ismena Rastogi, artykuł ukazał się w Annual Magazine Namaste Polska, listopad, 2013, IPCC, Kraków

Share

Leave a Reply

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>